FR >>

avec Bjorn Gielen et Floris Steyaert

Le projet se situe sur la jonction Nord-Midi, qui représente un traumatisme de plus d'un siècle pour la Ville de Bruxelles. Reliant deux gares de chemin de fer, cette jonction a provoqué de nombreuses destructions d'habitations et d'espaces publics.

NL >>

met Bjorn Gielen en Floris Steyaert

Het project is gesitueerd op het eerste stuk van de Noord-Zuid verbinding dat al meer dan een eeuw een letsel betekent voor de stad Brussel. Dit knooppunt verbindt twee treinstations en heeft ervoor gezorgd dat talrijke woningen en openbare ruimten uitgewist werden.

EN >>

with Bjorn Gielen and Floris Steyaert

The site is part of the North-South Railway junction, one of Brussels' longstanding urbanistic traumatisms of the past two centuries. It is common to hear in Brussels that urban planning was more ravaging to urban patrimony than two world wars combined.

Implantation
(...) Le lieu se trouve sur le premier tronçon du tunnel. Le terrain existant ne présentait guère de valeur urbanistique ou paysagère ; quelques peupliers bordaient le site et quelques buissons couvraient la jonction.

Processus
L'asbl Recyclart est un acteur urbain depuis plus de dix ans. Ses installations ont été gagnées dans les locaux d'une gare devenue inutile à proximité du site. Partant de cette implantation, Recyclart a initié diverses actions et aménagements dans l'espace public.
Recyclart apparaît comme intermédiaire pour les groupes de jeunes (skateboarders, musiciens, danseurs, comédiens, artistes...) auprès des autorités. Pour cette raison, un groupe de jeunes skateurs, le collectif BRUSK (Brussel Skateboarders), interpella Recyclart afin que ce dernier les aide dans leurs initiatives en faveur du skate.

En été 2003, l'IBGE (Institut Bruxellois de Gestion de l'Environnement) s'engage en vue d'un projet d'aménagement d'un espace public de qualité ouvert à tous publics, à caractère sportif, orienté vers le skate, les rollers et le BMX.
Septembre 2003, un concours d'idées est lancé pour tous les jeunes de moins de 25 ans et tous les étudiants des écoles d'art, d'architecture et d'urbanisme.
Fin janvier 2004 ; les lauréats sont désignés : Bjorn Gielen et Floris Steyaert proposent un projet intriguant, constitué de formes simples et efficaces.

Depuis Janvier 2004 , l'Escaut encadre ce projet en vue de sa réalisation.
Recyclart coordonne l'étude et prend en charge le volet social. Plusieurs séances d'information ont eu lieu auprès des habitants et futurs utilisateurs.
L'ouverture du square sera célébrée de façon festive le 30 avril 2006 avec une programmation de démonstration skate, musique, et toutes sortes d'autres activités ouvertes aux habitants jeunes et moins jeunes.

Caractéristiques du projet
Difficulté technique
La portion du tunnel sur laquelle repose le terrain date des années 1930. Sa structure en béton n'a plus été touchée depuis lors ni son étanchéité. Vu le budget limité du projet, (1 million d'euros toutes taxes et honoraires compris) il était hors de question de toucher l'une ou l'autre de ces composantes, ni de rajouter des charges sur le tunnel. De ce fait, le dispositif de remblais s'est inspiré des techniques utilisées dans les infrastructures routières de montagnes : d'énormes blocs de polystyrène haute densité ont été creusés pour aboutir aux formes des rampes et du bowl avant de recevoir la couverture de béton.

La surface totale du site est répartie en différentes zones, et ce, en fonction du sous-sol. Sur le tunnel, s'étend la zone essentiellement minérale qui offre aux skateurs des pentes naturelles ainsi que de longues rampes présentant une inclinaison jusqu'à 45°. Le bowl devient un point de paroxysme au croisement de tous les regards et des pentes en béton. Même encore inachevé, la réputation de ce spot s'est déjà faite à un niveau international, comme un lieu idéal offrant aux skateurs l'occasion de traduire leur culture comme un témoignage d'échange et de communication sociale.

L'épaisseur de terre limitée à 80 cm n'autorise qu'une végétation basse. Associée à des ouvrages de bancs, tables et terrasses en bois d'une même espèce (Robinier), ces ensembles deviennent des zones où tous les publics peuvent s'asseoir et se reposer en dehors des trajectoires des skateurs. Assemblage de matériaux tendres et durs: pierre naturelle, bois, acier pour les figures de skate, amélanchiers... Tous les comportements sont permis. Une fontaine d'eau potable viendra supporter tous les utilisateurs.

Sur les bords du tunnel, un talus de terre impressionnant par son inclinaison à 45°, recevra un assemblage d'arbres à hautes tiges (Robiniers) et de végétation couvrante (lierre montant). Cette dernière est destinée à offrir un matelas de sécurité dans le cas où des skateurs auraient pris trop de risques dans leurs figures acrobatiques.

Scénographie
La force du projet réside dans la mise en scène de toutes les composantes physiques et historiques du contexte.
Un énorme cadre ouvert sur le ciel semble emporter l'univers terrestre dans une dimension aérienne. Il prend la figure d'une fusion symbolique des flux et énergies, passés et présents.
Ce cadre immense est une fenêtre sur un contexte social, culturel et économique en pleine mutation. L'immeuble de logements sociaux apparaît comme une trace de la modernité des années 70, mal vécue aujourd'hui. En même temps, les habitants ne peuvent que revendiquer une position aussi centrale dans la ville. La Chapelle des Brigittines abrite un théâtre, un centre culturel ; une extension a récemment été construite, doublant son infrastructure. Tandis que le Quartier des Marolles est en plein processus de rénovation urbaine significative de création de logements nouveaux et de centres d'entreprises.

Le projet dans son ensemble apparaît donc comme un processus de ré-appropriation de l'espace urbain.
De nuit, l'ensemble de cette mise en scène devient féérique. Sans ajouts d'autres supports de lumière, le grand écran et les outils de l'usage de skate, sont amplifiés par l'intégration de lumières.

Inplanting
(...) Er wordt gezegd dat de stedenbouwkundige planning van Brussel meer vernietigd heeft dan de twee wereldoorlogen samen.
De site bevindt zich op het eerste deel van de tunnel. Het bestaande terrein had nauwelijks enige stedenbouwkundige of landschappelijke waarde, de functie van hondentoilet buiten beschouwing gelaten. Ze was omzoomd met enkele populieren en overdekt met struikgewas.

Ontwikkeling
De vzw Recyclart is al meer dan tien jaar actief in de stad. Ze heeft moeten vechten voor haar vestiging in de lokalen van een overbodig geworden stationsgebouw in de buurt van de site. Vertrekkend vanuit deze locatie heeft Recyclart verschillende activiteiten met betrekking tot de publieke ruimten en de heraanleg van verscheidene ervan op gang getrokken. Recyclart treedt op als tussenpersoon tussen groepen jongeren (skaters, muzikanten, dansers, acteurs, kunstenaars) en de overheid. Daarom deed het collectief BRUSK (Brussel Skateboarders), een groep jonge skaters, een beroep op Recyclart om hen te helpen met hun initiatieven ter bevordering van het skaten.

In de zomer van 2003 engageerde het BIM (Brussels Instituut voor Milieubeheer) zich voor de aanleg van een publieke ruimte, toegankelijke voor alle publiek, met een sportief karakter, gericht op skaten, rollerbladen en BMX. In september 2003 werden een ideenwedstrijd uitgeschreven voor alle jongeren onder 25 jaar en voor alle studenten uit de architectuur-, kunst- en landschapsarchitectuurscholen. Eind januari 2004 worden de laureaten bekendgemaakt: Bjorn Gielen en Floris Steyaert stellen een intrigerend project voor, opgebouwd uit eenvoudige en doeltreffende vormen.

Vanaf januari 2004 wordt het project begeleid door L'Escaut met het oog op de toekomstige realisatie.
Recyclart coördineert de studie en ontfermt zich over het sociale luik van het project. Ze organiseerden verschillende informatiesessies met de bewoners en de toekomstige gebruikers.
Het plein wordt feestelijk geopend op 30 april 2006. Een skatedemonstratie, muziekoptredens en allerlei activiteiten voor de jonge en minder jonge bewoners staan op het programma.

Kenmerken van het project
Technische complexiteit
Het gedeelte van de tunnel waarop het terrein rust dateert van de jaren 1930. Er werd sindsdien niets meer gewijzigd aan de betonnen structuur noch aan de waterdichtheid. Omdat het budget beperkt was (1 miljoen inclusief alle belastingen en erelonen) kon er onmogelijk aan deze elementen geraakt worden en mocht de tunnel evenmin bijkomend belast worden. Daarom werd de aanleg van de grondophogingen geinspireerd door technieken die gebruikt worden bij de aanleg van wegeninfrastructuur in de bergen: gigantische blokken polystyreen met een hoge dichtheid worden uitgehold om de vorm van de skateramps en de bowl te bekomen. Vervolgens worden deze overgoten met beton.

In functie van de ondergrond wordt de volledige oppervlakte van de site verdeeld in verschillende zones.
Bovenop de tunnel ligt de overwegend verharde zone die de skaters naast natuurlijke hellingen ook lange skateramps met een helling tot 45° biedt. De bowl wordt het hoogtepunt op de kruising van alle zichten en betonhellingen. Hoewel hij nog niet afgewerkt is, heeft deze spot al een internationale reputatie verworven, een reputatie van ideale plek die aan skaters de kans biedt uitdrukking te geven aan hun cultuur als een teken van uitwisseling en sociale communicatie.

De beperkte gronddikte van 80 cm laat enkel toe een lage vegetatie aan te planten. Gelinkt aan de aanleg van banken, tafels en terrassen in dezelfde houtsoort (acacia) worden het zones waar alle bezoekers kunnen zitten en uitrusten op een veilige afstand van de voorbijvliegende skaters. Het combineren van harde en zachte materialen: natuursteen, hout, stalen rails voor de tricks, krenteboompjes, alles mag. Een fonteintje met drinkbaar water lest de dorst van alle gebruikers.

Op de flanken van de tunnel komt er een talud met een indrukwekkende helling van 45° dat beplant zal worden met een reeks hoogstammige bomen (acacia's) en een overwoekerende vegetatie (klimop). Deze is bedoeld als veiligheidsmat voor de skaters die te veel risico's genomen hebben in acrobatentoeren.

Scenografie
Dit project haalt zijn kracht uit de enscenering van alle contextuele elementen - zowel fysiek als historisch.
Een enorm raam gericht naar de hemel lijkt de aardse dimensie op te heffen naar een relatie met de lucht. In de gedaante van een symbolische fusie van flux en energie van verleden en heden. Dit enorme kader is een venster naar een sociale, culturele en economische context in volle verandering. De sociale woningen uit de jaren '70 worden slecht beleefd door de bewoners. En toch willen ze geen afstand doen van zo'n centrale locatie in de stad. De Brigittinenkapel wordt pas uitgebreid, wat een verdubbeling van de oppervlakte van haar infrastructuur betekent. Tegelijkertijd zit de Marollenwijk in een belangrijke evolutie van stedelijke vernieuwing met de komst van nieuwe woningbouwprojecten en zakencentra.

Het project in zijn geheel is dus duidelijk een proces van opnieuw toe-eigenen van de stedelijke ruimte.
's Nachts krijgt de enscenering een sprookjesachtig karakter. Omdat er geen bijkomende verlichting werd voorzien, versterken de geïntegreerde lichtpunten het grote scherm en de skate-infrstructuur.

Location
(...) Shortly after the South station, as it passes the Ursulines station, the junction goes underground. The site is located above the entrance to the tunnel. For decades, the site was a tendered grass field, with no particular landscape value ; a few bushes on the limit with the junction, a few poplars to the side, and an open field.

Process
Recyclart is a non profit association that has occupied the abandoned Ursulines rail station for over 10 years, engaging in urban and cultural actions in its surroundings. They have initiated a number of happenings and transformations in the urban landscape, in some cases developing innovative processes with a diversity of participants, such as inhabitants and urban collectives. They have placed themselves as an intermediary between creative groups and individuals (skateboarders, artists, musicians, dancers) and the authorities. It's this reputation that brought Brusk (a collective of skateboarders in Brussels) to ask Recyclart for help in their call to develop skate-friendly spaces.

Around the same time, in Summer 2003, the Institute of Environmental Management of Brussels took upon itself to create quality public spaces that would accomodate sport-oriented activities, including skateboarding, roller-skating and bmx biking. The spaces would welcome all kinds of publics. They partnered with Recyclart to develop a project in the Ursulines square. In September of that same year, Recyclart organised an idea competition. The goal was to create an active space in the site of the Ursulines square, and all young architects, art students, architecture and landscape design (all under 25) were invited to participate.

At the end January 2004, the winners of the competition were selected: Bjorn Gielen and Floris Steyaert proposed an intriguing project, made of simple and efficient forms.

L'Escaut has reared the project to fruition, enriching it with its knowledge and experience. The original idea has evolved into its final form with the participation of L'Escaut, Bjorn and Floris, Recyclart, IBGE and Brusk.

Recyclart has coordinated the whole project development and its social aspects. Amongst other things, they've organised a number of informative sessions with the neighbours, workshops with the prospective users, classes of skateboarding for kids. They have also organised an opening festival, that took place on the 30th of April, with skating demonstrations, activities for young people and elders, music shows...

A technical challenge
This portion of the junction dates from the early 1930s, and since then its concrete structure and its sealing have never been renovated. Given the low budget of the project (1 million all taxes and costs included), meddling with the existing structure was out of question, as was overcharging it. The project had to be as light as possible. Thus, the embankment was inspired by the techniques used in mountain highways: big blocks of high density polystyrene were carved into the shapes of the ramps and the bowl, as a bed to receive the covering concrete.

Different zones occupy the whole square, according to what happens underground. Over the tunnel a mineral environment offers natural slopes and long ramps up to 45° for skating. At the intersection of the two ramps, the bowl becomes a paroxystic point, where looks and pirouettes converge. Even before being completed, the skate park and the bowl have gained international reputation as a great skating spot, as well as a welcoming space where skaters can share their culture as a testimony of art and social behaviour.

The lack of depth of the soil has induced a small amount of low vegetations. These create welcoming spaces, enhanced by the wooden furniture that is made with the same wood as the terrace. At the terrace people can pause as the wooden floor keeps it skate-free. Soft and hard materials converge: stone, wood and steel . All behaviours are allowed. A drinking fountain invites all users to relax.

On the street side, covering the tunnel, an impressive 45° slope gives ground to tall trees and a low vegetation mattress, intended to offer a soft landing for the unfortunate skaters that deviate from their intended trajectory.

Scenography
The strength of the project resides in the scenification of all the physical and historical components of the context. A huge screen embracing the sky brings the underground up to an aerial relation, in a symbolic fusion of urban fluxes (the trains and the streets) and energies (the activities in the square). The huge screen is a window on a social, cultural and economical context: A social housing building from the 70's is having a hard time welcoming its own inhabitants. At the same time, despite their dislike of the building, they won't leave such a central location in the city. The Brigittines Chapel hosts a theater, dance and exhibitions cultural center. An extension of it has been recently built, doubling its infrastructure. The Marolles area is right now in a renovation process which will bring new housing and a small business centre.

The project is thus a link for an urban process of urban space and life reappropriation. At night, this whole context is brought into a fairy-like sensation by the lighting of the square. No other supports for lightings but the screen and skating accessories.

Technical sheet

Project name: Ursulines square
Place: 1000 Brussels
Client: Institut Bruxellois de Gestion de l'Environnement IBGE / Brussels Instituut voor Milieubeheer BIM
Architects: L’Escaut
Escaut Team:Olivier Bastin, Sinan Logie, Frédéric Desmidt
Landscape architects: Bjorn Gielen (LandInZicht), Floris Steyaert
Structure: S&C Engineering sprl
Project initiator: collective of skateboarders BRUSK
Project management and social mediation: Recyclart asbl
General contractor: Nutons sa
Year of realisation: 2006
Surface: 4000 m2
Budget: 800.000 € ex VAT
Duration: 2003-2006
Award: Les Règles d'Or de l'Urbanisme 2008: Public space Award